Nederland en Engeland: de band tussen twee naties > Samenzweringstheorieën

De hand Gods
In het Bijbelboek Openbaringen wordt 666 aangeduid als het getal van het Beest, dat het vuur uit de hemelen doet nederdalen. Het jaar 1666 was dan ook al lang van te voren uitgekozen door profeten en predikers van hel en verdoemenis als het jaar waarin God het zondige Londen zou straffen. In de voorafgaande jaren verschenen er talloze profetieën en traktaatjes waarin de ramp werd aangekondigd, soms in combinatie met de grote pestepidemie die Londen in 1665 teisterde.

De troonsbestijging in 1660 van Karel II betekende de restauratie van het huis van Stuart, na het elfjarige puriteins intermezzo van Cromwells Commonwealth. Puriteinen zagen de brand als Gods straf voor de losbandige, zedeloze en goddeloze leefwijze in hofkringen. Royalisten daarentegen waren van mening dat Londen gestraft werd omdat de stad het Parlement had gesteund in de burgeroorlog en de bevolking had toegelaten dat koning Karel I werd onthoofd.

Dat de onheilsprofeten die een grote brand voorspelden ooit een keer gelijk zouden krijgen, was onvermijdelijk. Grote branden waren geen onbekend verschijnsel. Lange perioden van droogte werden vaak gevolgd door branden en tussen 1600 en 1665 waren er zo'n zeventig grote branden in verschillende Engelse steden. Alle voorwaarden voor een ramp waren aanwezig in die noodlottige septembermaand in 1666, een ramp met een omvang waarop niemand was voorbereid.

Samenzweringstheorieën
Al tijdens de brand begonnen allerlei samenzweringstheorieën de ronde te doen. Weinigen geloofden dat het een ongeluk was. Vooral Fransen en de Nederlanders waren verdacht. Katholieken, maar ook presbyterianen, anabaptisten en quakers stonden onder verdenking. Het gonsde van de geruchten. De brand zou op last van de regering zijn aangestoken om de pest uit te roeien. Karel II was verantwoordelijk, of de burgemeester. Groepen die loyaal waren aan Cromwell en de Commonwealth zouden de brand hebben aangestoken: de brand begon namelijk op de vooravond van Cromwells sterfdag. Niet alleen in Londen, maar ook elders in het land, werden vooral buitenlanders naar willekeur gearresteerd of door een hysterische menigte gelyncht. Her en der werden onnozele halzen in de kraag gevat die ‘op heterdaad’ met ‘vuurballen’ betrapt waren, in een poging om nog meer panden in lichterlaaie te zetten.

De beschuldigingen aan het adres van de katholieken brachten Karel II in een lastig parket omdat hij toch al van te grote sympathie voor het katholicisme verdacht werd, en omdat zijn broer Jacobus, Duke of York een devoot en overtuigd katholiek was. Karel gaf Sir John Kelyng, de Lord Chief Justice, opdracht om de beschuldigingen te onderzoeken.

Op 18 september kwam het parlement weer bijeen en benoemde een eigen onderzoekscommissie onder voorzitterschap van Sir Robert Brook om de oorzaken van de brand te onderzoeken. In januari keurde het parlement een rapport goed dat gebaseerd was op – nogal selectieve – getuigenissen, en dat kwaadaardige opzet achter de brand vaststelde. Het rapport werd doorgestuurd naar Karel II en zijn ministers, maar die bleven erbij dat de brand te wijten was aan ‘de hand van God, een harde wind en het droge jaargetijde.’ Het parlement legde zich hier aanvankelijk bij neer. In maart klonk echter een hernieuwde roep om het onderzoek te heropenen. Gedeelten van het rapport verschenen in druk om de volkswoede tegen de katholieken nieuw leven in te blazen.

Karel II wist religieuze vervolging van katholieken te voorkomen, totdat zich een nieuw incident voordeed. In 1678 kwam Titus Oakes met onthullingen over een verondersteld ‘popish plot’, een samenzwering van Jezuiten om de stad in brand te steken. Het House of Commons kwam opnieuw met een verklaring dat de Papen de grote brand hadden aangestoken, om ‘despotisme, willekeur en paperij in te kunnen voeren in het Koninkrijk.’In 1681 werd er een nieuw onderzoek ingesteld naar de oorzaken van de Grote Brand.

> Lees verder: Zondebok
< Ga terug naar: De grote brand van Londen

Voorbeelden uit deze collectie Nederland en Engeland: de band tussen twee naties

Bekijk alle afbeeldingen uit deze collectie